Στο πλαίσιο του πολυετούς κύκλου επιστημονικών διαλέξεων "Τετάρτες στο Μουσείο", το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο των Φίλων του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, υποδέχεται τη Δρ Μαρία Νικοπούλου, Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια του Α.Π.Θ., με τη διάλεξη "Πολύτιμοι λίθοι στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης: Από το ορυκτό στο αρχαιολογικό εύρημα. Επιστημονικές αναλύσεις, προέλευση και αρχαιολογική ερμηνεία". Η διάλεξη πραγματοποιείται στην Αίθουσα "Μανόλης Ανδρόνικος", με ελεύθερη είσοδο.

Ο κύκλος διαλέξεων αποσκοπεί στη γνωριμία του κοινού με σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, νέες ανασκαφικές και διεπιστημονικές έρευνες και τα πορίσματά τους.

Η ανακοίνωση εστιάζει στον ορυκτολογικό προσδιορισμό και τη γεωγραφική προέλευση των πολύτιμων λίθων που κοσμούν ελληνιστικά και ρωμαϊκά κοσμήματα από τις συλλογές του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης. Τα περισσότερα προέρχονται από ανασκαφές στη Βόρεια Ελλάδα και ελάχιστα από παραδόσεις ιδιωτών ή κατασχέσεις. Με προηγμένες, φορητές και μη καταστρεπτικές φυσικοχημικές μεθόδους, όπως η Φασματοσκοπία Raman, η Φωτοφωταύγεια (PL), η Φασματοσκοπία Ορατού–Εγγύς Υπερύθρου (Vis–NIR) και η Μικροφασματοσκοπία Φθορισμού Ακτίνων-Χ (Micro–EDXRF), αναλύθηκαν οι πολύτιμοι λίθοι των αρχαίων τεχνουργημάτων και ταυτοποιήθηκαν ποικιλίες όπως σμαράγδια, γρανάτες, χαλαζίες και αχάτες, καθώς και ένα σπάνιο μπλε ζαφείρι (κορούνδιο). Επιπλέον, αποσαφηνίστηκαν ορολογικές ανακρίβειες σχετικά με την αναγνώριση των πολύτιμων λίθων, γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ των θετικών επιστημών και της αρχαιολογίας.

Εκτός από την ταυτοποίηση των πολύτιμων λίθων και την έγκυρη απόδοση της ονοματολογίας τους, η παρατήρηση των εγκλεισμάτων τους στο μικροσκόπιο, σε συνδυασμό με τα αποτελέσματα των φασματοσκοπικών μεθόδων, επέτρεψε τον εντοπισμό πιθανών πηγών εξόρυξής τους, από τη Μικρά Ασία και την Αίγυπτο μέχρι τη Σρι Λάνκα. Πιο συγκεκριμένα, το κορούνδιο που ταυτοποιήθηκε ως μπλε ζαφείρι μεταμορφικής προέλευσης φέρει χαρακτηριστικά εγκλείσματα σε μορφή δακτυλικών αποτυπωμάτων (fingerprint inclusions), τα οποία αποτελούν ένδειξη πιθανής προέλευσης από τη Σρι Λάνκα. Οι βήρυλλοι (17 συνολικά) ταξινομήθηκαν ως σμαράγδια με πιθανότερη πηγή προέλευσης την Αίγυπτο. Οι γρανάτες (25 συνολικά) ανήκουν στην ομάδα των πυραλσπιτών (πυρωπό–αλμανδίνης) και διακρίθηκαν σε τρεις διαφορετικές γεωχημικές ομάδες, που πιθανόν αντανακλούν ποικίλες πηγές προέλευσης. Οι 43 συνολικά χαλαζιακοί λίθοι περιλαμβάνουν μακροκρυσταλλικές (ορεία κρύσταλλο, αμέθυστο) και μικροκρυσταλλικές ποικιλίες (χαλκηδόνιους, αχάτες, ιάσπιδες), ανάμεσα στις οποίες ταυτοποιήθηκε ένας σπάνιος πράσινος χρωμιούχος χαλκηδόνιος με πιθανότερη προέλευση τη Μικρά Ασία. Τα τρία μαργαριτάρια ταξινομήθηκαν ως αλμυρού νερού και πιθανώς προέρχονται από την Ερυθρά Θάλασσα ή τον Περσικό Κόλπο. Επιπλέον, ταυτοποιήθηκαν πετρώματα, όπως τρεις σερπεντινίτες, καθώς και δώδεκα τεχνητά γυαλιά.

Στόχος της ανακοίνωσης είναι να αναδείξει τον καθοριστικό ρόλο της επιστήμης της Ορυκτολογίας στη μελέτη και την ταυτοποίηση των πολύτιμων λίθων που χρησιμοποιήθηκαν σε τέχνεργα της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η ακριβής αναγνώριση και ο χαρακτηρισμός των ορυκτολογικών υλικών, σε συνδυασμό με τα αρχαιολογικά δεδομένα, μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες όχι μόνο για την τεχνολογία και τις πρακτικές κατασκευής των αντικειμένων, αλλά και για την προέλευση των πρώτων υλών, τις διαδρομές διακίνησής τους και τα εμπορικά δίκτυα της αρχαιότητας. Παράλληλα, η διερεύνηση της επιλογής και της χρήσης των πολύτιμων λίθων συμβάλλει στην κατανόηση της οικονομικής, κοινωνικής και συμβολικής αξίας του αρχαίου κοσμήματος και, ευρύτερα, του ρόλου του ως φορέα κοινωνικής ταυτότητας και προβολής στον βορειοελλαδικό χώρο κατά την Ελληνιστική και τη Ρωμαϊκή περίοδο.

Η Δρ Μαρία Νικοπούλου, Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια του Α.Π.Θ., σπούδασε στο Τμήμα Γεωλογίας του Α.Π.Θ., πραγματοποίησε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στο Τμήμα Χημείας του Α.Π.Θ., στο διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα "Φυσικές και Χημικές Μέθοδοι Διάγνωσης Φθοράς Υλικών Πολιτιστικής Κληρονομιάς", και το 2025 ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή με τίτλο "Ορυκτολογική Μελέτη και Μελέτη Προέλευσης Πολύτιμων Λίθων από Μουσειακά Δείγματα". Παράλληλα, κατέχει επαγγελματικές πιστοποιήσεις από το Γεμολογικό Ινστιτούτο της Αμερικής (GIA). Η ερευνητική της δραστηριότητα εστιάζει στον μη καταστρεπτικό ορυκτολογικό και γεμολογικό χαρακτηρισμό πολύτιμων λίθων από μουσειακές συλλογές μέσω προηγμένων φασματοσκοπικών μεθόδων, με δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και συνέδρια.

Η ομιλία μεταδίδεται και ζωντανά εδώ